Mijn E-book kinderen helpen met verlies in een blog

Om zoveel mogelijk mijn kennis te delen over rouwverwerking en ontwikkeling bij kinderen deel ik mijn e-book ook gedeeltelijk in deze blog.
Het e-book is ook geheel GRATIS hier te downloaden.

Dit E-book gaat vooral over verdriet bij verlies door overlijden maar er zijn veel verschillende soorten verdriet:

Vormen van verlies:

• Verlies door dood. Jaarlijks verliezen ruim 6000 minderjarigen een ouder door de dood.
• Verlies door scheiding. Per jaar krijgen ruim 38.000 kinderen te maken met het feit dat ouders gaan scheiden. Tel daarbij de relaties bij die stranden die niet officieel zijn vastgelegd en dan kom je op een aantal uit van 70.000 kinderen die per jaar een scheiding meemaken. Bron; Nederlands instituut jeugd.
• Verlies door ziekte. Kinderen ervaren ook verlies als een ouder ziek wordt, een verslaving heeft en als hierdoor zijn of haar persoonlijkheid veranderd, de leefsituatie, routine of gezinssamenstelling veranderd
• Verlies door verhuizing. Vaak moet een kind verhuizen ten gevolge van een ander verlies. Wat er ook bij verhuizing komt kijken is dat het kind zijn of haar veilige plek moet achterlaten. Vrienden, vriendinnen, sport en omgeving zijn ook verliezen waar een kind dan mee te maken krijgt.
• Verlies door andere oorzaken. Er zijn meerdere oorzaken waardoor een kind verdriet kan krijgen door verlies, denk hierbij aan dat een kind zelf een diagnose kan krijgen en zijn of haar beeld van zichzelf moet bijstellen. Verlies van een geliefd persoon of huisdier die vermist raakt. Brand, verslaving van een geliefde, pesten (verlies van veiligheid) miskraam, stil geboren broertje of zusje, functieverlies van een lichaamsdeel, oorlog, natuurrampen, inbraak en helaas ook burn-out.

Volwassenen kunnen jonge kinderen niet beschermen tegen de aanwezigheid van de dood of een ander groot verlies en de gevolgen daarvan voor hun leven. Uit onderzoek blijkt dat vrijwel alle kinderen op het moment dat ze naar het voortgezet onderwijs gaan al te maken hebben gehad met het overlijden van iemand die ze kennen. Er is geen manier om verlies uit de weg te gaan, ook niet voor jonge kinderen.

Korte omschrijving rouwverwerking

Kinderen rouwen in stukjes. Doordat kinderen nog niet zoveel levenservaring hebben missen ze het vermogen om zich constant bezig te houden met rouwen. Daarnaast reageren kinderen net als volwassene verschillend op rouwsituaties. Dit komt onder andere door hun leeftijd en ontwikkelingsstadium. Hieronder wat informatie over de rouwverwerking per levensfase.

Eerste levensmaanden:
Kinderen in de eerste maanden van het leven huilen als ze hun verzorging missen. Maar goede vervanging sust deze reacties zeer snel.

4 tot 5 maanden tot 2 jaar:
Vanaf de leeftijd van 4/5 maanden tot 2 jaar vertonen kinderen een onbehagen wanneer ze de moeder of vertrouwde ouderfiguur missen. De afwezigheid kan worden veroorzaakt door de dood of door het feit dat de moeder of andere vertrouwde ouder figuur zo in beslag is genomen door verdriet dat hij/zij niet meer op dezelfde wijze reageert op het kind.

2 tot 5 jaar:
Vanaf 2 tot 5 jaar verschillen de reacties van rouwende kinderen niet zoveel met de reacties van hun ouders. Dat terwijl de kinderen de capaciteit missen hun gedachten, gevoelens en herinneringen in woorden uit te drukken. Omdat andere het verdriet van kinderen maar af en toe zien, denkt men vaak dat kinderen niet geraakt zijn door het verdriet.
In het begin begrijpen kinderen het verlies niet volledig en stellen de allerlei vragen. Later vertonen jonge kinderen vaak een vorm van verbijstering en tonen ze regressief gedrag; zoals aan de rokken hangen en veel om aandacht vragen. Ze vragen voortdurend naar het waarom, wanneer de overledene terugkomt en wat hij doet. Ze kunnen opstandig reageren omdat ze verlaten werden. Deze opstandigheid kan zich richten op de overledene maar ook op de overblijvende ouder die zich opsluit in zijn/haar verdriet en niet in staat is de kinderen de nodige zorg te geven.

5 tot 8 jaar:
Kinderen van 5 tot 8 jaar begrijpen de dood en de implicaties hiervan beter, hoewel nog niet op een volwassen niveau. Ze zijn zeer kwetsbaar omdat ze het verlies begrijpen, maar nog niet de mogelijkheden hebben om hiermee om te gaan.
Ontkenning is vaak de eerste verdediging. Ze doen alsof er niet is gebeurd. Ze verbergen hun gevoelens om niet ‘babyachtig’ over te komen. Vaak huilen ze in stilte. Ze zijn innerlijk geraakt door het verlies, maar het komt niet steeds tot uitdrukking in uiterlijk gedrag. Dit heeft vaak tot gevolg dat volwassen kinderen van deze leeftijd niet de zorg en ondersteuning geven die ze nodig hebben. Kinderen hebben immers uitdrukkelijke toelating en steun nodig om hun verdriet te durven uiten. Men moet hen hiertoe herhaaldelijk uitnodigen zodat ze kunnen praten over hun gevoelens in een vertrouwelijke relatie. Ze moeten zich veilig genoeg voelen om hun onbehagen en hun droefheid toe te laten.

8 tot 12 jaar:
Kinderen van 8 tot 12 jaar zijn niet meer zo afhankelijk maar hun onafhankelijkheid is nog heel fragiel. Het sterven van bijvoorbeeld een ouder roept hun innerlijke kinderlijke gevoelens weer op, maar er is een sterke neiging om deze te verbergen en een façade van onafhankelijkheid op te bouwen. Opstandigheid die zich uit in een algemene prikkelbaarheid is evidenter omdat het krachtiger aandoet dan de kinderlijke afhankelijkheid. Het wordt vaak verkeerd geïnterpreteerd als moeilijk gedrag. Kinderen riskeren dan vermaningen en sancties in plaats van ondersteuning en begrip. Kinderen hebben op deze leeftijd ook de neiging hun hulpeloosheid en pijn te ontkennen. Hierop kunnen ze reageren door dwangmatig voor anderen te zorgen, bazend en controlerend reageren, fobieën ontwikkelen of overdreven bezorgd zijn over hun lichaam en hypochondrisch worden (angst voor ernstige ziekten).

12 tot 21 jaar:
Adolescenten voelen zich vaak zo hulpeloos dat ze zich willen terugtrekken in de vroege jeugd waar ze het gevoel hadden beschermd te zijn voor de dood. De sociale verwachtingen dwingen hen echter zich volwassen te gedragen. Adolescenten zullen diverse volwassen reacties vertonen maar die worden vaak gecompliceerd door typische adolescentie problemen; de weerstand om met volwassenen te communiceren, over bezorgdheid of anderen hun reacties zullen ervaren, vervreemding van volwassenen en vrienden, gebrek aan kennis wat sociaal aanvaardbaar is. En andere ontwikkelingsproblemen die interfereren met het rouwproces, zoals problemen met afhankelijkheid en afstand, identiteit, hevige emoties en seksuele conflicten. Van tijd tot tijd kunnen de rijpingstaken eigen aan de adolescenten maken dat de rouwarbeid niet adequaat wordt voltooid.

Rouwtaken

Naast de rouw ontwikkeling hebben kinderen ondanks hun leeftijd ook rouwtaken te volbrengen. Als een kind voor een groot verlies al een aantal lessen heeft gehad over verliezen is het voor een kind makkelijker om terug te vallen op zijn/haar veerkracht. Er zijn verschillende manieren om kinderen voor te bereiden op verschillende verliezen, hierop ga ik meer in tijdens de workshop kinderen met verdriet. Deze workshop geef ik meerdere keren per jaar en in 2 avonden of ochtenden neem ik jullie nader mee in de rouwverwerking en voorbereiding op verliezen bij kinderen.

Terug naar de rouwtaken. Als een kind de beschikking heeft door een degelijke voorbereiding op herkenning, eventueel veerkracht helpt dit enorm op het moment dat een kind een groot verlies ervaart. Wanneer een kind geen gelegenheid krijgt om te rouwen of de gelegenheid niet neemt wegens gebrek aan veiligheid dan komen de rouwreacties op een later moment terug, vaak in een minder herkenbare vorm. Je kunt hierbij dan denken aan gedragsproblemen, vage of juist hele sterke lichamelijke klachten of vermoeidheid. Op het moment dat een kind een groot verlies krijgt starten gelijk de rouwtaken.
Die rouwtaken zijn:

1) Laten doordringen dat het verlies echt is.

De eerste taak is te laten doordringen, te erkennen dat dood betekent dat die ander nooit meer terugkomt. Om in staat te zijn met het verlies om te gaan moeten rouwenden kunnen begrijpen wat er is gebeurd en wat dat betekent voor hun leven. Het helpt wanneer een kind, als dat enigszins mogelijks is, en het kind dat zelf wil, de overledene zelf te zien en echt afscheid te kunnen nemen. Kinderen (en ook volwassenen) die geen gelegenheid hebben gehad om op die manier afscheid te nemen, hebben meer moeite om dit zich door te laten dringen dat de ander er niet meer is. Dat gebeurt sowieso niet zonder slag of stoot. Als vanzelf ga je in de ontkenning, gewoonweg omdat de pijn van het verlies te groot is om te verdragen. Je geest beschermt zich door te ontkennen op deze manier voor de pijn. Je dekt bijvoorbeeld de tafel nog voor 4 personen terwijl jullie nu nog met 3-en over zijn. Gevoel en verstand gaan door elkaar heen. Stukje bij beetje komt de realisatie dat de persoon echt overleden is en nooit meer terugkomt. 
Bij een ander verlies dan overlijden ga je door hetzelfde maar onderneem je andere stappen met het afscheid nemen. Dit ligt dan geheel aan de situatie wat dat past.

2) Omgaan met een warboel aan gevoelens en emoties.

Kinderen die een verlies lijden herkennen het verlies door de pijn die ze voelen. Ze zoeken manieren om met hun gevoelens om te gaan, passend bij hun ontwikkeling. Het is een wirwar van gevoelens want bij een verlies is er niet alleen sprake van verdriet. Rouw bestaat uit veel verschillende gevoelens. Kinderen kunnen zich verdrietig, angstig, opgelucht, jaloers, schuldig of boos voelen en die gevoelens kunnen ook nog eens allemaal door elkaar heen lopen. Soms voelen kinderen helemaal niets, en dat is enorm verwarrend! Niemand kan je vertellen hoe je je moet voelen, of hoe je moet rouwen. Sterk zijn betekent in dit geval vooral dat je jezelf goed voelt bij de wijze waarop je met je verdriet omgaat. Dat je goed voor jezelf zorgt en je niet verstopt achter je gevoelens. De emoties moeten kunnen stromen anders stolt je rouw. Soms word je beïnvloed door mensen om je heen die van mening zijn dat je sterk bent als je je emoties niet laat zien. Maar juist door je tranen, je verdriet en je andere gevoelens te laten zien kunnen deze geleed worden.

3) Verder leven met het gemis. Je leven aanpassen aan een omgeving zonder die ene persoon.

In deze taak verken je hoe het leven nu verder moet. De eerste tijd zijn er steeds opnieuw allerlei gebeurtenissen die je kunnen confronteren met het verlies. Een verjaardag, een jubileum, de eerste kerst zonder de andere persoon, een andere eerste spannende ervaring zonder de ander en zo zijn er nog vele andere belangrijke momenten waarop je juist diegene kunt missen. Verder leren leven zonder dat de ander lijfelijk aanwezig is, is een zware taak. Hoe zwaar hangt af van de relatie die je met degene die je mist had. Wat betekende deze persoon voor je? Je moet verder zonder deze belangrijke persoon. Dat betekent je de dingen die jullie altijd samendeden nu alleen moet doen of met iemand anders. Het is niet zo dat wanneer er sprake is van een slechte relatie; bijv. een opstandige puber met een ouder dat het rouwproces makkelijker zal zijn. Juist het feit dat het nooit meer goed gemaakt kan worden, maakt dat de rouw intenser is en langer duurt. In het losmakingsproces van een jongere bijvoorbeeld was er altijd een mogelijkheid om in de toekomst de band met die ouder weer aan te halen. En nu maakt de ouder zich los door te overlijden of uit het leven van de jongere te verdwijnen. Dat kan nooit de bedoeling zijn. De toekomst waarin alles goed zou komen, is er plotseling niet meer. De ouder vervulde bepaalde rollen en functies. Er valt een leegte. Wie neemt die functie nu over? Wordt er niet meer gelachen in huis? Moet moeder ineens alle besluiten nemen? Gaat mijn vader meer zorgtaken overnemen en mij vaker knuffelen? Misschien moet ik en mijn broers/zussen wel meer meehelpen in het huishouden nu mijn ouder het alleen moet doen. Alles moet weer een plekje krijgen in een patroon dat veranderd is. Langzamerhand worden de taken en de functies van degene die gemist wordt overgenomen door iemand anders of ontstaan er andere gewoontes.

4) Het weefsel van het leven opnieuw weven.

Hoe nu verder in het leven, is de vraag. Je staat als rouwende voor de taak de persoon die je mist een plaats te geven in jouw emotionele leven. Dan is de verbinding tot stand gebracht en komt er ruimte voor nieuwe dingen. Vooral bij een overlijden hoor je vaak; ‘je moet het een plekje geven’. Maar hoe doe je dat dan, kun je je terecht afvragen. Daar is niet zomaar een antwoord op te geven. Ieder doet het op zijn unieke manier. Je zou kunnen zeggen dat en plek geven gebeurt door het innerlijk bewaren van herinneringen en verder te leven met de gemiste persoon in je hart. De persoon is dan heel dichtbij en kan op deze manier zijn kracht doorgeven aan je. Andere personen hebben het gevoel dat degene er voor hen is op momenten dat je dat hebt, hij zit dan op de schouder of een ander zei; ‘hij zit onder mijn huid’. Soms kun je het nodig hebben om iets tastbaars te hebben, een sieraad, een amulet of een bijzondere steen bijvoorbeeld om te voelen dat de gemiste persoon er is voor je en nog van betekenis kan zijn. Wanneer je als rouwende deze aanwezigheid kunt voelen dan is de verbinding tot stand gebracht en komt er ruimte voor nieuwe dingen. Soms kun je bang zijn om nieuwe banden met andere personen aan te gaan. Je kunt het gevoel krijgen dat je de gemiste persoon onrecht aandoet als je nieuwe contacten legt. Je kunt het voelen als verraad aan bijv. je moeder wanneer je een vriendschap met de nieuwe vriendin van je vader sluit. Soms kun je nog lang contacten zoeken met mensen die met de gemiste persoon te maken hebben. Vaak zijn rouwenden bang om wéér iemand te verliezen. Deze angst voor nieuwe contacten kan tot gevolg hebben dat je in het rouwproces blijft steken en dat je in een isolement terechtkomt. Hulp zoeken om je hiermee te helpen is dan wenselijk.

Het duaal proces model:

Rouwen om een geliefd persoon is niet alleen gericht op verlies maar ook op afleiding en verandering. Margaret Stroebe en Henk Schut werkten het duale procesmodel uit, dit model geeft zicht op het omgaan met verlies en de gevolgen daarvan in het dagelijks leven. Het model geeft ruimte aan verschillende reacties van rouw; er is niet één goede manier van rouwen. Het model kun je zien als 2 eilanden. Het eiland van verlies en het eiland van herstel. Wanneer je kind op het eiland van verlies staat wordt de confrontatie met verlies aangegaan. Je kind staat stil bij het verlies. Hij staat stil bij gevoelens en betekenissen, bij loslaten. Aangaan en herdefiniëren van verschillende relaties. Het verlies wordt op dit moment toegelaten.
Als je kind op het eiland van herstel staat wordt het verlies ontkent of vermeden. Je kind zoekt afleiding, doet nieuwe dingen, gaat nieuwe relaties of rollen aan. Er is op dit moment ruimte om ‘op adem’ te komen. Het eiland van herstel geeft controle over emoties en het leven.
Volgens het model is het belangrijk dat je kind heen en weer pendelt tussen deze twee eilanden, en dat deze slingerbeweging in evenwicht is.
Vreugde ervaren tijdens het ‘slingeren’ is daarin essentieel om ook de diepte van het verlies te kunnen dragen. Zo ontwikkelt een kind in rouw zijn veerkracht.

Ik heb dit vrij nu geordend beschreven, echter is ieder rouwproces zo uniek en ingewikkeld dat dit vrijwel bij iedereen allemaal door elkaar loopt. Het is belangrijk te beseffen dat ieder op zijn eigen manier rouwt, ieder op zijn eigen manier met emoties en gevoelens omgaat en/of praat over hetgeen wat zich bezighoudt. Dit zie je ook terug in het onderstaand duaal procesmodel.
Als volwassene moet je er rekening mee houden dat kinderen/jongeren niet zomaar op een volwassene afstappen om hun gevoelens te delen. Ze hebben het nodig van een volwassene om uitgenodigd te worden. Blijf als volwassene afstemmen op de behoefte van een kind in rouw. ALTIJD, dus ook bijvoorbeeld in een nieuw schooljaar. Zorg dat je betrouwbaar aanwezig bent. Voor tips, advies of vragen mag je me altijd een mailtje sturen naar desiree@grow-coach.nl.

5 Praktische rouwopdrachten:

1. Brievenbus naar de hemel (mailbox to heaven)

Benodigdheden:
– hout
– spijkers, schroeven
– houtlijm
– hamer
– schroevendraaier
– zaag
– verf, vernis
– kwasten

Doel van deze activiteit is je kind zijn boosheid of verdriet laten uiten. De emoties worden omgezet naar iets constructiefs. Laat je kind een brievenbus in elkaar timmeren. In de brievenbus kunnen allerlei brieven, tekeningen of andere voorwerpen gedaan worden. Plaats de brievenbus bij het graf, in de tuin of op een andere speciale plek in huis. Leg je kind duidelijk uit dat het maken van een brievenbus en de dingen die hij erin doet, een vorm is om gevoelens te uiten. Vertel ook dat je eens per maand de brievenbus zal legen (alleen of samen) en de gemaakte stukken in een map bewaart. Het is belangrijk om je kind erop voor te bereiden dat het maken van de brievenbus niet resulteert in het krijgen van een antwoord van de overledene. Bij het vertellen én het uitvoeren van deze opdracht is goede begeleiding gewenst.

Werkwijze:
– bepaal eerst hoe groot de brievenbus moet worden.
– teken dit op hout en zaag de stukken, zorg dat de zijkanten smaller zijn dan de voor- en achterkant.
– timmer of lijm alle zijden aan elkaar. De basis is nu klaar.
– vervolgens maak je in de bovenzijde een gleuf waar de ‘post’ in kan.
– timmer of lijm deze zijde ook vast.
– als dit allemaal is gebeurd kun je die brievenbus versieren met verf, stickers, stof of ander materiaal.
– mocht je de brievenbus buiten willen zetten, houd er dan rekening mee dat de brievenbus nat kan worden. Vernis is dat geval het hout of zet de brievenbus onder een afdak.

Alternatief: Je kunt ook een bestaande brievenbus kopen en die versieren/verven of iets anders.

2. Mijn schatkist vol schatten ♡

Benodigdheden:
– een doos, kist of een andere bak
– stiften, stof, vilt, stickers
– ander knutselmateriaal
– zacht materiaal bijvoorbeeld watten, doekjes enz.

Doel van deze activiteit is je kind positief laten bezig zijn met de schatten die hij heeft overgehouden aan de overleden persoon. Door allerlei materialen in de schatkist te stoppen kun je het gesprek aangaan met je kind maar ook geef je je kind de ruimte om zijn verdriet er te laten zijn en vast te houden aan wat hij nog wel heeft van de overledenen. Dit kan erg helpend zijn voor het rouwproces.

Werkwijze:
– bepaal eerst wat de schatkist wordt.
– laat de schatkist versierd worden.
– vul eventueel de binnenkant met zacht materiaal
– verzamel alle spullen die herinneren aan de overledene of die misschien ook van de overledene geweest zijn die van grote betekenis zijn voor je kind, en stop alles in je schatkist.
– je kunt ondertussen samen bespreken wat je erin stopt, wat voor herinnering of gevoel het voorwerp geeft.
– laat je kind zelf beslissen waar hij de schatkist wil verstoppen. (Liefs op zijn/haar slaapkamer)
– als je merkt dat je kind er behoefte aan heeft kun je samen de schatkist tevoorschijn halen en er samen een fijn momentje van maken.

3. Een troostboom

Benodigdheden:
– eventueel een houten boom
– stevige takken
– bloempot/ vaas
– briefjes in diverse vormen, maten, kleuren
– pennen, stiften, potloden
– perforator om gaatjes in de briefjes te maken
– touwtjes om de briefjes mee op te hangen

Doel van deze activiteit is gezamenlijk stilstaan bij de overledene en wat deze voor ieder betekent heeft. Deze activiteit kun je voor of na de afscheidsdienst doen in de aula. Na de dienst neem je de boom mee naar huis en kun je op een moment dat het goed voelt bespreken met elkaar wat iedereen aan de boom gehangen heeft.

Werkwijze:
– Vul de bloempot/vaas met de takken en zorg dat alles stevig staat. Eventueel kun je wat zand in de pot stoppen om alles te stabiliseren.
– Zet de pot voor de afscheidsdienst in de aula en leg op een tafeltje de briefjes en schrijfmaterialen. (Zorg dat kinderen hier ook bij kunnen)
– In deze boom kunnen mensen en kinderen briefjes hangen met wensen, gedachten, anekdotes of andere losse woorden die te maken hebben met de overledene.
– Je kunt ook vragen of de genodigden van tevoren thuis al iets op een briefje willen schrijven zodat ze het ter plaatse in de boom kunnen hangen.

Alternatief: Je kunt i.p.v. een boom maken ook een kapstok gebruiken waar je briefjes aan hangt. Ook kun je aan alle genodigden vragen een foto of plaatje te sturen die je kunt bundelen in een boekje zodat je een troostboekje kunt maken.

4. Voorbeeld van een ritueel

Er zijn veel verschillende rituelen, zo kun je op de sterfdag van de overledene zijn lievelingseten eten, of samen een activiteit ondernemen of het graf/gedenksteen bezoeken. Met je gezin kun je samen bespreken wat fijn en goed voelt om te doen. Een heel mooi bijzonder ritueel is een lichtbootje laten varen. (Deze bootjes zijn online te bestellen: google; lichtbootje). Deze bootjes, gemaakt van speciaal papier, blijven drijven en kunnen beschreven worden met een wens, boodschap of herinnering. Wanneer het bootje wegvaart, neemt het de boodschap of wens van het kind tot in de eeuwigheid mee.

5. Herinneringenpotje

Benodigdheden:
– een glazen pot
– kralen, knikkers, stenen, knoopjes (alles is mogelijk)
– lint of andere versiering

Doel van deze activiteit is herinneringen, gevoelens of gedachten aan de overleden persoon ophalen en deze vastleggen in een steen, knikker. Deze opdracht kun je je kind alleen of samen met het gezin laten uitvoeren. Met dit potje kun je alleen of samen herinneringen, gedachten en gevoelens ophalen die hardop uitspreken en bespreken met elkaar. Bij elk voorwerp hoort een eigen herinnering, een gedachte of gevoel.

Werkwijze:
– stop elke keer als je verdrietig bent, of een gedachte hebt aan de overleden persoon een voorwerp in het potje.
– stop elke keer als je een herinnering hebt een voorwerp in het potje.
– spreek eventueel op dat moment ook de gedachte uit die je hebt over die persoon
– als je iets anders vast wilt leggen over de overleden persoon kun je dat ook op deze manier doen.

Alternatief: Je kunt van dit potje ook een tranenpotje maken en iedere keer als je je verdrietig voelt een glazen kraal in het potje doen. Als je dit met het hele gezin doet, ziet iedereen van elkaar het verdriet en dat dit heel normaal is. Ook hier kun je tijdens het vullen de gedachtes en gevoelens bespreken over de overleden persoon.

Leave A Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *